Cuộc đua giữ vị thế của ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam

Áp lực bủa vây

Ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn bao giờ hết khi cùng lúc đối mặt với áp lực từ thị trường quốc tế, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng và những nút thắt nội tại về thủ tục hành chính, chi phí sản xuất.

Hồ tiêu Việt Nam đang chịu áp lực cạnh tranh ngày càng lớn khi giá thế giới biến động và các thị trường nhập khẩu siết chặt tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc. Ảnh: Nguyễn Thủy.

Bà Hoàng Thị Liên - Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam - cho biết bối cảnh thương mại toàn cầu rất khó lường khi xung đột địa chính trị, căng thẳng thương mại giữa các nền kinh tế lớn và các biện pháp rà soát từ thị trường nhập khẩu ngày càng gia tăng.

Đặc biệt tại Mỹ, một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành gia vị Việt Nam, doanh nghiệp đang theo dõi rất sát các động thái liên quan đến phòng vệ thương mại và chính sách thuế quan.

“Hiện nay phía Mỹ cho rằng nhiều ngành xuất khẩu của Việt Nam đang có dấu hiệu dư thừa công suất nên họ rà soát rất kỹ. Ngành hồ tiêu và cây gia vị cũng nằm trong nhóm bị theo dõi khá chặt”, bà Liên thông tin.

Theo bà, chỉ cần thay đổi nhỏ về quy định kỹ thuật hoặc thuế suất cũng có thể tác động trực tiếp tới hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp.

Không chỉ chịu áp lực từ thị trường quốc tế, doanh nghiệp trong ngành còn gặp khó bởi các thủ tục hành chính trong nước, đặc biệt là quy trình cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) phục vụ xuất khẩu. Dù Chính phủ và Bộ Công Thương đã thực hiện phân cấp, phân quyền cho địa phương, nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều “vùng xám”, khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian và chi phí.

“Có địa phương chưa rõ trách nhiệm thực hiện đến đâu, trong khi cơ quan trung ương cho rằng việc đó đã thuộc thẩm quyền địa phương. Chính khoảng trống này khiến doanh nghiệp rất vất vả”, bà nói.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam, hệ quả cuối cùng không chỉ dừng ở doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới người nông dân vùng nguyên liệu. “Người chịu ảnh hưởng lớn nhất cuối cùng vẫn là nông dân. Các vùng nguyên liệu hồ tiêu, quế, hồi tập trung nhiều ở khu vực đồng bào dân tộc thiểu số. Nếu chi phí phát sinh ngày càng lớn thì lợi nhuận của bà con sẽ bị bào mòn rất nhiều”, bà Liên nhấn mạnh.

Ví dụ, với cây quế, người dân phải mất khoảng 10 năm chăm sóc mới đến kỳ thu hoạch. Vì vậy nếu quá trình xuất khẩu phát sinh thêm nhiều chi phí và thủ tục kéo dài thì hiệu quả sản xuất sẽ giảm đáng kể.

Ngoài vấn đề giấy tờ xuất khẩu, doanh nghiệp còn gặp khó trong quá trình tổ chức hội nghị, hội thảo quốc tế để xúc tiến thương mại.

“Có trường hợp khách quốc tế đã sang tới Việt Nam nhưng địa phương vẫn chưa phản hồi xong thủ tục. Trong thời đại công nghệ và AI phát triển rất nhanh, nếu thủ tục vẫn kéo dài thì doanh nghiệp rất khó cạnh tranh”, bà Liên nói.

Chìa khóa nâng vị thế

Dù đối mặt với nhiều áp lực, ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam vẫn duy trì được tăng trưởng tích cực trong những tháng đầu năm nay. Theo số liệu từ Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam, trong 4 tháng đầu năm, xuất khẩu toàn ngành tăng khoảng 20% về lượng và tăng 10-15% về giá trị. Riêng thị trường Mỹ vẫn ghi nhận mức tăng trưởng khoảng 40%.

Nông dân chăm sóc vườn hồ tiêu theo hướng bền vững nhằm nâng chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu. Ảnh: Trần Trung.

Điều này cho thấy nhu cầu thị trường đối với gia vị Việt Nam vẫn còn rất lớn. Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng trên thị trường thế giới đối với nhiều mặt hàng như hồ tiêu, quế và các sản phẩm gia vị khác.

Tuy nhiên, bà Hoàng Thị Liên cho rằng dư địa tăng trưởng trong tương lai sẽ không còn nằm ở việc mở rộng sản lượng mà phải đến từ nâng cao giá trị gia tăng thông qua chế biến sâu và phát triển bền vững.

“Chúng ta không thể chỉ tăng sản lượng mãi. Muốn tăng giá trị thì phải đi vào chế biến sâu, chiết xuất tinh dầu, xây dựng thương hiệu và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc minh bạch”, bà nhấn mạnh.

Xu thế ngành đã chuyển mạnh sang mô hình sản xuất xanh nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu lớn như Mỹ và châu Âu.

Một số doanh nghiệp đang liên kết với nông dân xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, giảm sử dụng thuốc hóa học, tăng các chế phẩm sinh học và kiểm soát chặt truy xuất nguồn gốc. Một số doanh nghiệp cũng đầu tư theo hướng kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm để giảm phát thải và nâng giá trị sản phẩm.

“Xu hướng hiện nay không chỉ là bán được hàng mà còn phải chứng minh được sản phẩm xanh, sạch và phát triển bền vững. Nếu không thay đổi, doanh nghiệp sẽ rất khó giữ thị trường”, bà Liên nhấn mạnh.

Hiệp hội cũng đang phối hợp với nhiều tổ chức quốc tế triển khai các dự án hỗ trợ nông dân tại Gia Lai, Đắk Nông, Lâm Đồng nhằm thử nghiệm mô hình canh tác bền vững và sử dụng phân bón, thuốc sinh học.

Tuy nhiên, bài toán lớn vẫn là vốn đầu tư cho chế biến sâu. Để đầu tư một nhà máy chiết xuất tinh dầu, doanh nghiệp phải bỏ ra khoảng 3-5 triệu USD, trong khi mặt bằng lãi suất vay thương mại khoảng 11% khiến nhiều doanh nghiệp e ngại đầu tư dài hạn.

“Nếu có chính sách vay ưu đãi hoặc hỗ trợ lãi suất trong những năm đầu thì doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư hơn vào chế biến sâu”, bà đề xuất.

Ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, nơi lợi thế không còn chỉ nằm ở sản lượng hay giá rẻ mà chuyển sang chất lượng, tính bền vững và khả năng xây dựng thương hiệu. Do đó, nếu tháo gỡ được các nút thắt về thủ tục hành chính, chi phí và tín dụng, ngành hồ tiêu và gia vị Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp tục duy trì tăng trưởng trong thời gian tới, đồng thời mở rộng sang nhiều thị trường mới có giá trị cao hơn.